Praca na wysokości przy zabytkach Torunia i Grudziądza – o czym musi pamiętać pracodawca?

Renowacja kamienicy na toruńskiej starówce, naprawa dachu zabytkowego kościoła czy prace przy spichlerzach w Grudziądzu wymagają połączenia dwóch rodzajów odpowiedzialności. Z jednej strony trzeba chronić historyczną substancję obiektu, a z drugiej — zapewnić bezpieczeństwo pracownikom, mieszkańcom, przechodniom i turystom. Wąskie ulice, nierówne podłoże, delikatne elewacje oraz intensywny ruch pieszy sprawiają, że prace na wysokości przy zabytkach wymagają indywidualnego przygotowania.

Kiedy praca jest pracą na wysokości?

Pracą na wysokości jest praca wykonywana na powierzchni znajdującej się co najmniej 1 metr nad poziomem podłogi lub ziemi. Nie oznacza to jednak, że każda czynność wykonywana powyżej jednego metra automatycznie jest pracą na wysokości w rozumieniu przepisów.

Do pracy na wysokości nie zalicza się pracy wykonywanej na powierzchni, która niezależnie od swojego położenia:

• 🔷 jest osłonięta ze wszystkich stron do wysokości co najmniej 1,5 metra pełnymi ścianami lub ścianami z oszklonymi oknami albo
• 🔷 została wyposażona w inne stałe konstrukcje lub urządzenia skutecznie chroniące pracownika przed upadkiem.

Stanowiska i przejścia znajdujące się powyżej 1 metra powinny zostać zabezpieczone w sposób odpowiedni do rodzaju wykonywanej pracy. Pracę należy organizować tak, aby pracownik nie musiał wychylać się poza balustradę albo obrys urządzenia, na którym stoi.^[1]

W praktyce do prac na wysokości przy obiektach zabytkowych mogą należeć między innymi naprawy dachów, czyszczenie elewacji, konserwacja detali architektonicznych, obróbki blacharskie, prace przy rynnach, montaż instalacji odgromowych oraz roboty prowadzone z rusztowań, podestów ruchomych, drabin lub z wykorzystaniem technik dostępu linowego.

1. Najpierw sprawdź status prawny obiektu

Określenie budynku jako „zabytkowego” nie wystarcza do ustalenia wymaganych formalności. Przed rozpoczęciem robót trzeba sprawdzić, czy obiekt:

• 🔷 jest indywidualnie wpisany do rejestru zabytków,
• 🔷 znajduje się na obszarze wpisanym do rejestru zabytków,
• 🔷 jest ujęty wyłącznie w wojewódzkiej lub gminnej ewidencji zabytków,
• 🔷 znajduje się w otoczeniu zabytku objętym ochroną.

Prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru wymaga pozwolenia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Pozwolenie konserwatorskie nie zastępuje pozwolenia na budowę ani zgłoszenia, jeżeli są one wymagane przez przepisy budowlane.^[2]

Pozwolenie konserwatora może wpływać na technologię robót, sposób kotwienia rusztowania, miejsca dopuszczalnego oparcia konstrukcji, zabezpieczenie detali architektonicznych oraz sposób transportowania materiałów. Dlatego rozwiązania BHP należy uzgodnić odpowiednio wcześnie, a nie dopiero po ustawieniu rusztowania.

2. Rozpoznaj zagrożenia charakterystyczne dla zabytku

Standardowa ocena ryzyka dla pracy na wysokości może być niewystarczająca, jeżeli nie uwzględnia rzeczywistego stanu historycznego obiektu. Stary mur, gzyms albo balustrada mogą wyglądać stabilnie, lecz nie muszą mieć wytrzymałości pozwalającej na ich obciążanie.

Przed rozpoczęciem prac trzeba ocenić między innymi:

• 🔷 stan dachu, stropów, kominów, murów, gzymsów i balustrad,
• 🔷 ryzyko odspojenia tynku, cegieł, dachówek lub elementów dekoracyjnych,
• 🔷 możliwość bezpiecznego posadowienia rusztowania na nierównym podłożu,
• 🔷 wytrzymałość planowanych punktów kotwiczenia,
• 🔷 przebieg instalacji elektrycznych i innych instalacji technicznych,
• 🔷 obecność przechodniów, mieszkańców, turystów i pracowników innych firm,
• 🔷 możliwość bezpiecznego dostarczenia materiałów na stanowisko pracy,
• 🔷 warunki ewakuacji i udzielenia pomocy osobie poszkodowanej.

Jeżeli ingerencja w elewację jest ograniczona decyzją konserwatorską, należy zaplanować inne rozwiązanie, na przykład zmianę sposobu kotwienia rusztowania, zastosowanie konstrukcji indywidualnej, podestu ruchomego albo odpowiednio zaprojektowanego systemu dostępu linowego.

3. Dobierz właściwy sposób dostępu do miejsca pracy

Metodę wykonania robót należy dobrać do czasu trwania zadania, jego zakresu, wysokości, potrzebnej przestrzeni roboczej, ciężaru używanych narzędzi oraz możliwości ewakuacji pracownika. Najtańsze rozwiązanie nie zawsze jest rozwiązaniem bezpiecznym.

4. Ochrony zbiorowe mają pierwszeństwo

Pracodawca powinien w pierwszej kolejności ograniczać ryzyko poprzez właściwą organizację pracy i zastosowanie środków ochrony zbiorowej. Należą do nich między innymi rusztowania z kompletnymi balustradami, zabezpieczone pomosty, siatki ochronne, pokrywy otworów oraz systemowe zabezpieczenia krawędzi.

Na powierzchniach znajdujących się powyżej 1 metra, na których mogą przebywać pracownicy lub które służą jako przejścia, balustrada powinna składać się z:

• 🔷 poręczy ochronnej umieszczonej na wysokości co najmniej 1,1 metra,
• 🔷 krawężnika o wysokości co najmniej 0,15 metra,
• 🔷 poprzeczki umieszczonej pomiędzy poręczą a krawężnikiem albo odpowiedniego wypełnienia tej przestrzeni.

Jeżeli ze względu na rodzaj i warunki pracy nie można zastosować balustrad, trzeba wykorzystać inne skuteczne zabezpieczenia odpowiednie do zagrożenia. Mogą to być systemy powstrzymywania spadania, systemy ustalające pozycję lub rozwiązania uniemożliwiające dojście do krawędzi.^[3]

Szelki bezpieczeństwa nie stanowią kompletnego zabezpieczenia bez właściwego podzespołu łącząco-amortyzującego, prawidłowego punktu kotwiczenia oraz planu udzielenia pomocy po upadku. Cały system powinien być dobrany do konkretnego stanowiska i możliwej drogi spadania.

5. Rusztowanie musi być prawidłowo zmontowane i odebrane

Rusztowanie należy montować, użytkować i demontować zgodnie z instrukcją producenta albo projektem indywidualnym. Osoby zajmujące się jego montażem i demontażem powinny posiadać wymagane uprawnienia.

Przed dopuszczeniem rusztowania do użytkowania jego odbioru dokonuje kierownik budowy lub osoba uprawniona. Odbiór potwierdza się wpisem w dzienniku budowy albo protokołem odbioru technicznego.^[4]

Przed rozpoczęciem pracy należy sprawdzić między innymi:

• 🔷 stabilność i wypoziomowanie podłoża,
• 🔷 zgodność konstrukcji z instrukcją lub projektem,
• 🔷 prawidłowe zakotwienie i usztywnienie rusztowania,
• 🔷 kompletność pomostów, balustrad i krawężników,
• 🔷 bezpieczne piony komunikacyjne,
• 🔷 dopuszczalne obciążenia konstrukcji i pomostów,
• 🔷 zabezpieczenie przed spadaniem narzędzi i materiałów,
• 🔷 odległość rusztowania od elewacji i zabezpieczenie powstałej szczeliny,
• 🔷 sposób ochrony przechodniów oraz wejść do budynku.

Rusztowania i ruchome podesty robocze powinny być ponownie sprawdzane po silnym wietrze, opadach oraz innych zdarzeniach mogących wpłynąć na bezpieczeństwo. Kontrola jest również wymagana po przerwie roboczej dłuższej niż 10 dni oraz okresowo — nie rzadziej niż raz w miesiącu.^[5]

6. Zabezpiecz przechodniów, mieszkańców i turystów

Prace przy zabytkach Torunia i Grudziądza często prowadzone są bezpośrednio przy chodnikach, wejściach do lokali, przystankach i ciągach turystycznych. Strefa niebezpieczna nie może kończyć się na obrysie rusztowania.

W zależności od warunków konieczne może być zastosowanie:

• 🔷 ogrodzenia i czytelnego oznakowania strefy niebezpiecznej,
• 🔷 szczelnych pomostów i krawężników zapobiegających spadaniu przedmiotów,
• 🔷 siatek zabezpieczających rusztowanie,
• 🔷 daszków ochronnych nad przejściami i wejściami,
• 🔷 wyznaczonego obejścia lub czasowej zmiany organizacji ruchu pieszego,
• 🔷 osoby nadzorującej przemieszczanie materiałów nad ciągiem komunikacyjnym,
• 🔷 zabezpieczenia narzędzi przed przypadkowym upuszczeniem.

Rusztowania ustawione bezpośrednio przy drogach, ulicach oraz przejściach dla pieszych powinny być wyposażone w daszki i siatki ochronne. Sama siatka nie zastępuje wymaganych balustrad.

Jeżeli rusztowanie, wygrodzenie lub zaplecze robót zajmuje chodnik, jezdnię albo inną część pasa drogowego, konieczne może być wcześniejsze uzyskanie zezwolenia zarządcy drogi oraz przygotowanie wymaganej organizacji ruchu.^[6]

7. Reaguj na zmianę warunków atmosferycznych

Wiatr przy narożniku wysokiej kamienicy może być znacznie silniejszy niż na poziomie ulicy. Dodatkowym zagrożeniem są mokre pomosty, oblodzenie, ograniczona widoczność oraz możliwość oderwania fragmentów elewacji.

Montaż, użytkowanie i demontaż rusztowań oraz ruchomych podestów roboczych są zabronione:

• 🔷 po zmroku, jeżeli nie zapewniono oświetlenia umożliwiającego dobrą widoczność,
• 🔷 podczas gęstej mgły, opadów deszczu, śniegu lub gołoledzi,
• 🔷 podczas burzy,
• 🔷 przy wietrze o prędkości przekraczającej 10 m/s.

Niezależnie od wartości granicznych prace należy przerwać również wtedy, gdy rzeczywiste warunki nie pozwalają na ich bezpieczne wykonywanie. Dotyczy to szczególnie operowania dużymi elementami, prac na dachach oraz używania podestów ruchomych.^[7]

8. Przygotuj pracowników do konkretnego zadania

Samo doświadczenie budowlane nie zastępuje przygotowania do pracy na określonym obiekcie. Pracownik dopuszczony do pracy na wysokości powinien:

• 🔷 posiadać aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku,
• 🔷 odbyć wymagane szkolenie BHP oraz instruktaż stanowiskowy,
• 🔷 znać ocenę ryzyka i zasady obowiązujące na budowie,
• 🔷 umieć prawidłowo zakładać i kontrolować przydzielony sprzęt ochronny,
• 🔷 znać sposób komunikacji oraz procedurę przerwania pracy,
• 🔷 wiedzieć, jak postępować w przypadku upadku, pożaru lub uszkodzenia konstrukcji.

Sprzęt chroniący przed upadkiem powinien być sprawdzany przed użyciem, przechowywany w warunkach określonych przez producenta i poddawany wymaganym kontrolom. Sprzęt uszkodzony, uczestniczący w powstrzymaniu upadku albo bez możliwości potwierdzenia jego przydatności należy wycofać z użytkowania.^[8]

9. Sprawdź, czy trzeba sporządzić plan BIOZ

Plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia nie jest wymagany automatycznie przy każdej, nawet krótkiej pracy powyżej 1 metra. Sporządza go lub zapewnia jego sporządzenie kierownik budowy przed rozpoczęciem budowy, jeżeli:

• 🔷 będzie wykonywany co najmniej jeden z rodzajów robót wskazanych w art. 21a ust. 2 Prawa budowlanego, w tym robota stwarzająca szczególnie wysokie ryzyko upadku z wysokości, albo
• 🔷 roboty mają trwać dłużej niż 30 dni roboczych i jednocześnie będzie przy nich zatrudnionych co najmniej 20 pracowników, albo
• 🔷 pracochłonność planowanych robót będzie przekraczać 500 osobodni.

Plan BIOZ powinien odpowiadać rzeczywistym warunkom prowadzenia robót. Dokument skopiowany z innej budowy nie uwzględni specyfiki zabytkowej elewacji, ciasnej zabudowy, ruchu turystycznego, ograniczeń konserwatorskich ani przyjętego sposobu ewakuacji.^[9]

10. Przygotuj plan ratunkowy

Samo wyposażenie pracownika w szelki nie kończy obowiązków związanych z ochroną przed upadkiem. Jeżeli system powstrzyma spadanie, pracownik może pozostać zawieszony i nie być w stanie samodzielnie wrócić na stanowisko.

Przed rozpoczęciem pracy trzeba określić:

• 🔷 w jaki sposób zostanie zauważony wypadek,
• 🔷 kto rozpocznie działania ratunkowe,
• 🔷 jak zostanie nawiązany kontakt z poszkodowanym,
• 🔷 jak bezpiecznie dotrzeć do osoby zawieszonej,
• 🔷 w jaki sposób zostanie opuszczona lub przeniesiona do bezpiecznego miejsca,
• 🔷 gdzie mogą dojechać służby ratunkowe,
• 🔷 kto pokieruje karetkę lub straż pożarną na miejsce zdarzenia.

Checklista pracodawcy przed rozpoczęciem robót

Bezpieczna renowacja zabytku wymaga indywidualnego planu

Praca na wysokości przy zabytkowej kamienicy, kościele, murach obronnych czy spichlerzu nie może być organizowana na podstawie jednego uniwersalnego schematu. Każdy obiekt ma inną konstrukcję, stan techniczny, otoczenie i ograniczenia konserwatorskie.

Najważniejsze jest zaplanowanie robót w taki sposób, aby pracownik nie musiał improwizować na stanowisku. Odpowiednio dobrane rusztowanie lub podest, kompletne zabezpieczenia zbiorowe, sprawdzone punkty kotwiczące, ochrona przechodniów i przygotowany plan ratunkowy pozwalają ograniczyć ryzyko jeszcze przed rozpoczęciem prac.